İcra takibi ya da dava sonuçlanana kadar geçen sürede borçlu, malvarlığını devretmeye veya gizlemeye çalışabilir. İhtiyati haciz, alacaklının bu riske karşı, takip başlamadan veya dava açılmadan önce borçlunun mallarına geçici olarak el konulmasını sağlayan bir tedbirdir.
Hangi alacaklar için istenebilir? (İİK 257)
Temel kural şudur: vadesi gelmiş ve rehinle temin edilmemiş bir para borcu için ihtiyati haciz istenebilir.
Vadesi henüz gelmemiş borçlar için ise ancak şu durumlarda ihtiyati haciz mümkündür:
- Borçlunun belli bir yerleşim yeri yoksa,
- Borçlu, taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya veya kendisi kaçmaya hazırlanıyorsa ya da kaçıyorsa, yahut bu amaçla alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemler yapıyorsa.
Alacaklı, alacağının varlığı ve ihtiyati haciz sebebi hakkında mahkemeyi kanaat getirecek deliller sunmak zorundadır. Burada tam ispat değil, yaklaşık ispat aranır.
Teminat (İİK 259)
İhtiyati haciz isteyen alacaklı, haksız çıkarsa borçlunun ve üçüncü kişilerin uğrayabileceği zararlara karşı teminat gösterir. Kanun, teminatın kural olarak alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere belirleneceğini öngörür. Alacak bir ilama veya ilam niteliğindeki bir belgeye dayanıyorsa teminat aranmaz.
Teminat nakit olabileceği gibi uygulamada kesin ve süresiz banka teminat mektubu da kabul edilir.
Karar alındıktan sonra: süreler
İhtiyati haczin etkisini koruyabilmesi için birbirini izleyen kısa sürelere uyulması gerekir. Bu süreler kaçırılırsa ihtiyati haciz kendiliğinden kalkar.
- Uygulama (İİK 261): Alacaklı, ihtiyati haciz kararının verildiği tarihten itibaren on gün içinde kararın icra dairesince uygulanmasını istemelidir.
- Takip veya dava (İİK 264): Dava açılmadan önce ihtiyati haciz uygulatan alacaklı, haciz tutanağının kendisine tebliğinden (haciz huzurunda yapıldıysa haczin yapıldığı tarihten) itibaren yedi gün içinde takip talebinde bulunmak veya dava açmak zorundadır.
- Kesin hacze dönüşme: Takip kesinleşince ihtiyati haciz kesin hacze dönüşür ve satış istenebilir.
Borçlunun ve üçüncü kişilerin itirazı (İİK 265)
Borçlu, ihtiyati haciz kararına karşı yetkiye, ihtiyati haczin dayandığı sebeplere ve teminata itiraz edebilir. İtiraz süresi, borçlu huzurunda yapılmışsa haciz tutanağının düzenlendiği, huzurunda yapılmamışsa tutanağın kendisine tebliğinden itibaren yedi gündür. Menfaati ihlal edilen üçüncü kişiler de ihtiyati haczin dayandığı sebeplere veya teminata itiraz edebilir.
Uygulamada dikkat edilenler
- Malvarlığı bilgisi: İhtiyati haciz kararı ancak uygulanabilecek bir malvarlığı varsa işe yarar. Bu nedenle başvurudan önce borçlunun taşınmaz, araç ve banka ilişkilerine dair bilgilerin olabildiğince netleştirilmesi gerekir.
- Kambiyo senetleri: Çek ve bono gibi kambiyo senetlerine dayalı alacaklarda, senedin varlığı alacağın yaklaşık ispatı için güçlü bir dayanaktır; bu alacaklarda ihtiyati haciz uygulamada sık başvurulan bir yoldur.
- Hız: Tedbirin amacı borçluyu hazırlıksız yakalamaktır. Talebin, kararın ve uygulamanın aynı gün ya da birbirine yakın günlerde tamamlanması sonucu doğrudan etkiler.
Her dosyanın koşulları farklıdır; ihtiyati haciz talebinden önce alacağın dayanağı ve teminat imkânı birlikte değerlendirilmelidir.